امروز سه شنبه ۲۵ تیر ۱۳۹۸ مصادف با ۱۴ ذو القعدة ۱۴۴۰
  • اذان صبح: ۰۴:۱۷
  • طلوع آفتاب: ۰۶:۰۰
  • اذان ظهر: ۱۳:۱۰
  • غروب آفتاب: ۲۰:۲۰
  • اذان مغرب: ۲۰:۴۱
  • نیمه شب شرعی: ۰۰:۱۹
  • امام سجاد(ع): هر که مشتاق بهشت است به حسنات شتابد و از شهوات دورى گزیند، هر که از دوزخ ترسد براى توبه از گناهانش به درگاه خدا پیشى گیرد و از حرام‌ها برگردد.
+-
بازدید: ۴۱۳
۳۰ دی ۱۳۹۷
در گفت‌وگو با دو عضو هیأت سنجش شخصیت داوطلبان قضاوت بررسی شد:

لزوم سنجش شخصیت داوطلبان قضاوت

قضاوت امری خطیر و تأثیرگذار است و در این نقش اجتماعی، دانش حقوقی تأثیری شگرف دارد؛ اما نباید از مؤلفه‌های دیگری نظیر شخصیت و سلامت روان فردی که این مسئولیت حساس و پرمخاطره را می‌پذیرد غافل شد.

قضاوت امری خطیر و تأثیرگذار است و در این نقش اجتماعی، دانش حقوقی تأثیری شگرف دارد؛ اما نباید از مؤلفه‌های دیگری نظیر شخصیت و سلامت روان فردی که این مسئولیت حساس و پرمخاطره را می‌پذیرد غافل شد. لزوم توجه به این امر و اهمیت آن در نظام شایستگی شغل قضاوت باعث شده است که مرکز آموزش معاونت منابع انسانی مأمور شود این موضوع را با رویکردی علمی پیگیری کند؛ در همین راستا هیأت سنجش شخصیت داوطلبان قضاوت با حضور روانشناسان خبره و قضات عالی‌رتبه تشکیل شد. نتیجه بررسی‌های به عمل آمده در خصوص میزان امکان تشخیص ویژگی‌های شخصیتی مورد نیاز برای شغل قضاوت و ابزارهای شناخته شده در این زمینه، منجر به شکل‌گیری پرونده شخصیت برای داوطلبان، کارآموزان قضایی و قضات آزمایشی شد. هدف اصلی این طرح، ایجاد خودآگاهی بین داوطلبان،‌کارآموزان و قضات آزمایشی در خصوص ویژگی‌های شخصیتی و تلاش برای کاستن آسیب‌ها و اختلالات ناشی از این ویژگی‌هاست. با توجه به اهمیت این موضوع در این گزارش به بیان تنوع ابعاد موضوع سنجش شخصیت داوطلبان قضاوت می‌پردازیم و با دیدگاه‌های دو نفر از اعضای هیأت سنجش شخصیت بیشتر آشنا می‌شویم.
 وزنه سنگین شخصیت در امر قضاوت
دکتر «سیدمحمد بهشتیان» با تأکید بر اینکه وزنه شخصیت در امر قضاوت سنگین‌تر از سایر شغل‌هاست، می‌گوید: «شاید یک قاضی تمام مواد قانونی را در حکم صادره بداند و تمایل داشته باشد که آنها را رعایت کند؛ اما بر اساس پیشینه‌ای که دارد، برخی باورها در ذهنش شکل‌گرفته است که در رأی وی تأثیرگذار است.»
یکی از بارزترین مثال‌ها در این مورد درباره افراد بسیار ثروتمند است؛ کم نیستند افرادی که فکر می‌کنند پول‌های کلان از راه‌های نادرست به دست می‌آید. این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی توضیح می‎دهد: «اگر قاضی با این دیدگاه با فرد ثروتمندی مواجه و احیاناً زندگی مشقت‌باری را درگذشته تجربه کرده باشد، در اداره جلسه دادرسی جهت‌گیری خواهد داشت. همچنین این رویکرد روی حکم صادره نیز تأثیر می‌گذارد. در مواردی نیز که قاضی توانایی مدیریت احساسات خود را ندارد و خیلی زود عصبانی ‌می‎شود وقتی با فردی برخورد کند که رفتارهای تحریک‌آمیز دارد، به‌سرعت برانگیخته می‌شود و این رفتار ناخواسته بر حکم او تأثیر خواهد گذاشت.»
در ادامه بهشتیان با بیان اینکه دانش قضایی صرف، نمی‌تواند برای صدور رأی صحیح به قاضی کمک کند، می‌افزاید: «افراد جامعه به‌خصوص قضات که در حیطه مسئولیت خود با مردم در ارتباط هستند، دو بخش «دانش و اطلاعات خاص» و «شخصیت و ویژگی‌های رفتاری» را در کار خود وارد می‌کنند. به ‌این‌ ترتیب تنها دانش صرف نمی‌تواند نیازهای قضات را برآورده کند.»
وی تصریح کرد: «تحقیقات در امر قضاوت نشان داده است، در کنار توانمندی علمی باید به جنبه‌های رفتاری، شخصیتی و هوش هیجانی قضات نیز توجه داشت؛ یعنی قاضی باید ظرافت‌های رفتاری لازم برای مدیریت بهتر یک جلسه دادرسی و صدور حکم صحیح را دارا باشد.»
قابلیت‌های خاص شخصیتی و ذهنی، ویژگی بارز یک قاضی
دکتر «علیرضا پیرخائفی» یکی از کاربردهای روانشناسی در حوزه قضاوت را بهره‌برداری از اطلاعات و یافته‌هایی می‌داند که می‌تواند در حوزه روانشناسی امور جنایی و قضایی مورد استفاده قرار گیرد.
وی در این‎باره می‌گوید: «به‌طورکلی روانشناسی قضایی و جنایی معطوف به مطالعه رفتارهایی است که ابتدا در مورد مجرمان از آنها سر می‌زند و در مرحله بعد معطوف به رفتار افرادی است که با مجرمان ارتباط دارند و آنها را مورد ارزیابی یا قضاوت قرار می‌دهند. طبیعی است در همین راستا قضات به‌عنوان افراد ذی‌صلاح در امر قضاوت، مدنظر این مطالعات هستند و به نظر می‌رسد که باید در بعد شخصیتی و ذهنی از قابلیت‌های خاصی برخوردار باشند.»
این عضو هیأت‌ علمی دانشگاه، معیارهای مورد نیاز برای تصدی منصب قضا را برشمرد و تصریح می‌کند: «برای مثال یکی از ظرفیت‌های مهم در حوزه ویژگی‌های ذهنی قضات این است که از آستانه تحمل و بردباری برخوردار باشند تا بتوانند آنچه اتفاق افتاده است را به‌طور دقیق مورد کاوش و تحلیل قرار دهند.»
به اعتقاد وی قدرت قضاوت یک قاضی، درایت و هوشمندی او در ارزیابی دقیق موقعیت‌های جنایی یا قضایی است: «در حقیقت دانش روانشناسی می‌تواند ما را در شناسایی بهتر قضاتی که از این ویژگی‌ها به شکل مطلوب برخوردارند، یاری رساند. همچنین این روش کمک می‎کند تا افرادی که این ویژگی‌ها در آنها کمتر رشد یافته است، با پرورش، این ویژگی‌ها را بارور سازند.»
خلاقیت قاضی و اهمیت آن
این متخصص روانشناسی ادامه می‌دهد: «قضات علاوه بر نگاه منطقی و تحلیلی به امور قضایی باید در بررسی اطلاعات از زوایای مختلف، از نگاهی جامع برخوردار باشند. شاید از همین روست که خلاقیت برای یک قاضی امر مهمی تلقی و سبب می‌شود ذهن او بتواند به جوانب مختلف یک رویداد قضایی به‌خوبی بپردازد.»
وی اضافه می‌کند: «از نظر روانشناسی، امر قضاوت و قدرت حل مسئله به توجه بسیار نیازمند است؛ بنابراین دانش روانشناسی می‌تواند کمک کند که اگر این ویژگی‌ها در یک قاضی کمتر وجود دارد، مورد پرورش قرار گرفته یا ارتقا یابد.»
دکتر پیرخائفی یکی از نکته‌های بسیار مهم در امور قضایی را مسائل مربوط به شهادت‌ها در ارتباط با یک مسئله یا امر قضاوت می‌داند و اظهار می‌کند: «قاضی باید از ادراک دقیق و علمی برخوردار باشد تا بتواند به‌خوبی میان شهادت‌های درست و نادرست تفکیک قائل شود.»
به اعتقاد وی درست است که موضوع قضاوت به موقعیت پیش‌آمده وابسته است؛ اما دانش و آگاهی، قاضی را در ارتباط با رفتارهای افراد در موقعیت‌های متفاوت، واکنش‌های انسان‌ها در موقعیت‌های درگیری، فشارها و استرس‌هایی که به آنها وارد می‌شود و … آگاه‌تر می‌کند و باعث می‌شود قاضی رفتار مناسبی از خود بروز دهد.
قاضی کارآمد
به اعتقاد این مدرس دانشگاه، قاضی کارامد تعریف مشخصی دارد؛ وی کسی است که «علاوه بر ذهن متخصص در امور قضایی، از یک ذهن آماده و آشنا به امور هیجانی و رفتارهای انسان‌ها برخوردار است.»
این متخصص روانشناسی با بیان اینکه دانش روانشناسی حساسیت خاصی به شخصیت قضات دارد، تصریح می‌کند: «به‌طور طبیعی باید میان قضاتی که از اعتماد به ‌نفس برخوردار هستند و افرادی پخته و آماده هستند، به نسبت همکار وی که اعتماد به‌ نفس و پختگی کمتری دارد، فرق گذاشت. میان این دو طیف گاهی موضوع قضاوت، می‌تواند تحت تأثیر ویژگی‌های شخصیتی آنها نتایج متفاوتی را به بار آورد. برای مثال کسی‎ که اعتماد به‌ نفس پایینی دارد ممکن است در تصمیم‌گیری به دلیل تهدیدها یا استرس‌های کاری دچار خطا شود و نتواند به‌خوبی جریان رسیدگی را هدایت کند؛ اما فرد با اعتماد به ‌نفس، با تجربه و پخته می‎تواند دقیق‌تر امور قضایی را هدایت کند و نتیجه‌گیری بهتری داشته باشد.»
به اعتقاد وی، دانش روانشناسی به مسئولان امور قضایی کمک می‌کند که بتوانند فرد مناسب‌تری را برای امر قضاوت استخدام و برای همکاری با دستگاه قضایی جذب کنند.
دانش روانشناسی و سودمندی آن در انتخاب قضات
پیرخائفی مزایای به‌کارگیری علم روانشناسی در انتخاب قضات را نیز می‌شمارد و خاطرنشان می‌کند: «علم روانشناسی می‌تواند کمک ‌کند که ما در انتخاب قضات از منظر ویژگی‌های پایه در حوزه شخصیت و هیجانات درست عمل کنیم. همچنین افراد دارای شخصیت نامتناسب و برای مثال بسیار قدرت‌طلب، اضطرابی، هیجانی و افسرده‌ را به‌سوی بهبود این ویژگی‌ها هدایت کرده یا از روند انتخاب کنار بگذاریم.»
امر قضاوت و پرورش شخصیت مناسب
به گفته پیرخائفی، چنانکه مسئولان چاره‌ای جز انتخاب افراد فاقد امتیازهای لازم نداشته باشند، باید آنها را به سمت اقداماتی هدایت کنند که بتواند بازسازی‌های شخصیتی و رفتاری برای این افراد در پی داشته باشد. به عبارت ساده‌تر، باید از آنها یک شخصیت مناسب برای امر قضاوت تربیت کنند.
وی سومین مزیت به‌کارگیری علم روانشناسی در انتخاب قضات را ارتقای توانمندی‌ها و قابلیت‌های این قشر عنوان می‌کند و می‌گوید: «ما به‌واسطه آگاهی از ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری قضات می‌توانیم نیازمندی‌های آموزشی یا احتمالاً آموزش‌های رفتاری که به عملکرد بهتر آنها کمک می‌کند را شناسایی کنیم.»
این مدرس دانشگاه جایگزینی درست داوطلبان امر قضا در فعالیتی متناسب با روحیه فردی آنان را چهارمین مزیت به‌کارگیری علم روانشناسی در انتخاب قضات عنوان می‌کند و می‌افزاید: «برای مثال اگر قاضی از ذهن تحلیلی برخوردار نباشد، به‌راحتی عصبانی ‌شود و واکنش نشان ‌دهد و قادر نباشد به جوانب مختلف یک مسئله یا مشکل توجه کند، باید از این فرد در موقعیت‌های شغلی که به این قابلیت‌ها در حد بالا نیاز نداشته باشد، بهره گرفت. درحالی‌که همه می‌دانیم شغل قضاوت به این توانمندی‌ها بسیار وابسته است؛ پس مناسب آن است که افراد فاقد این امتیازها را در موقعیت‌های دیگری که بهتر می‌توانند با توانمندی‌هایشان سازگار باشد به کار بگماریم.»
ارزیابی دوره‌ای وضعیت روحی قضات
پیرخائفی پنجمین ضرورت به‌کارگیری علم روانشناسی در انتخاب قضات را ارزیابی دوره‌ای وضعیت روحی آنها در طول زمان می‌داند و اضافه می‌کند: «تمام قضات و مسئولان امر قضاوت به دلیل شغل حساسی که دارند، همواره در معرض تجربه استرس‌های ناشی از امر قضاوت، خستگی‌های ناشی از کار و از این قبیل آسیب‌ها قرار دارند. دانش روانشناسی می‌تواند کمک کند که سلامت روان این افراد در طول زمان، مورد ارزیابی دوره‌ای قرار گیرد و اگر این افراد نیاز به مداخله‌هایی برای بهبود روحیه یا ایجاد انگیزه داشته باشند، باید در ارتباط با نیاز آنها فعالیت‌هایی انجام شود.»
گفتار آخر
وی در خاتمه این‌گونه نتیجه می‌گیرد و خطاب به مسئولان دستگاه قضایی توصیه می‌کند: «چنانکه دستگاه قضایی بخواهد از عملکرد بهینه‌ای برخوردار باشد، باید به افرادی که انتخاب می‌کند، مکانی که آنها را به کار می‌گیرد، نوع رفتار و قضاوتی که آنها دارند و همچنین نیازها و انتظاراتی که در آنها وجود دارد، به‌خوبی توجه کند و پاسخ بدهد.»
به اعتقاد وی دانش روان‌شناسی به مسئولان قضایی کمک می‌کند که بتوانند در انتخاب، جایگزینی، ارزیابی عملکرد و سنجش نیازهای قضات و مدیران واحد‌های قضایی، سنجیده‌ و علمی‌تر اقدام کنند.
به گفته پیرخائفی «طبیعتاً هر قدر این اقدامات کیفی‌تر باشد، میزان خطایی که در نظام قضایی به وجود می‌آید (امور مرتبط با شخص قاضی) کمتر و رضایت بیشتری از عملکرد دستگاه قضایی به وجود خواهد ‌آمد.»

 

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *